Şempanzeler Gençlerin Neden Riskli Davranışlarla Bilindiklerini Açıklıyor

Şempanzelerde fiziksel risk alma davranışına ilişkin yeni gözlemlerimiz, insan ergenliğinde risk alma davranışındaki artışın yeni bir tehlike arzusu nedeniyle olmadığını göstermektedir. Aksine, denetimin azalması gençlere risk alma fırsatı sunmaktadır.

İnsanların en yakın akrabalarından biri olan şempanzelerin hareket kabiliyetini inceliyoruz. İnsanlarda fiziksel risk alma davranışını incelemek zordur, çünkü kimseyi tehlikeye atmak etik değildir. Şempanzeler, iyi bir alternatif araştırma konusu oluşturur, çünkü her yaştan vahşi şempanzeler, genellikle yüksekte bulunan ağaçlar arasında hareket etmek zorundadır.

Michigan Üniversitesi'nde lisans öğrencisi olan Bryce Murray, bizimle çalışırken şempanzelerin ağaçlarda yaptıkları bazı hareketlerin diğerlerinden daha tehlikeli olduğunu fark etti.

Genellikle şempanzeler dallara sıkıca tutunarak tırmanır veya sallanır. Ancak, boşlukların üzerinden atlarlar ve bazen dalı tamamen bırakarak başka bir dala veya yere düşerler.

Ne yazık ki, her zaman inişleri başarılı olmaz. Yıllarca süren vahşi doğa gözlemleri, düşmelerin şempanzeler arasında yaralanmaların ve hatta ölümlerin başlıca nedeni olduğunu göstermiştir.

Şempanzelerin bu davranışlarını izledikten sonra Bryce, onların fiziksel risk alma davranışlarının insanlarda gördüğümüzle aynı kalıpları takip edip etmediğini merak etmeye başladı. Şempanzeler ergenliğe girdiklerinde dallardan atlamak ve düşmek gibi daha fazla risk almaya başlarlar mı?

Kültürlere göre farklılık gösterse de, erkeklerin kadınlardan daha fazla risk aldığına dair kanıtlar olduğu için, erkek şempanzelerin de kadınlardan daha fazla risk aldığını merak ettik.

 

Genç şempanze cesaretliler

Çalışma grubumuz, Uganda'nın Kibale Ulusal Parkı'ndaki Ngogo'dan 2 ila 65 yaşları arasında 100'den fazla vahşi şempanzeden oluşuyordu.

Şempanzelerin en cesur hareketlerini geç bebeklik döneminde (2-5 yaş) yaptıklarını ve yaşlandıkça atlama ve düşme oranlarının giderek azaldığını gördük.

Yetişkinlerle (15 yaş üstü) karşılaştırıldığında, daha büyük bebeklerin riskli davranışlarda bulunma olasılığı üç kat daha fazlaydı. Gençler (5-10 yaş) 2,5 kat, ergenler (10-15 yaş) ise iki kat daha fazla riskli davranışlarda bulunuyordu. 2 yaşından küçük bebekler zamanlarının çoğunu annelerine sarılarak geçiriyorlar, bu nedenle onları çalışmamıza dahil etmedik.

Bu nedenle, ergenlik şempanzeler için risk alma davranışının zirve noktası değil, yaşla birlikte kademeli olarak azalan bir nokta olarak değerlendirilebilir. Ayrıca, herhangi bir yaşta risk alma davranışında cinsiyetler arasında önemli bir fark görülmedi. Bu sonuç, erkek ve dişi şempanzelerin ağaçlarda hareket etme şekillerinde büyük bir fark olmadığını gösteren önceki çalışmalarımızla tutarlıdır.

Bulgularımız, fiziksel risklerden ziyade kumar risklerine odaklanan geçmiş laboratuvar çalışmalarıyla uyumludur.

Deneyciler, şempanzelerden güvenli ve riskli seçenekler arasında seçim yapmalarını isterler – örneğin, fıstık gibi lezzetli bir atıştırmalık içerdiği garanti edilen bir kutu ile muz gibi çok lezzetli bir atıştırmalık ya da salatalık gibi sıkıcı bir seçenek içerebilecek gizemli bir kutu.

Şempanzeler yaşlandıkça kesin olan seçeneği, yani fıstığı seçme eğilimindedirler. Benzer bir model insanlarda da görülür, insanlar yaşlandıkça riskten kaçınmaya daha yatkın hale gelirler.

Hem ağaçlarda hem de laboratuvarda, şempanzeler ergenliğe ulaştıklarında risk alma davranışında bir artış göstermezler.

 

İnsanların risk alma davranışına etkileri

Şempanze anneler, 2 yaşından büyük yavrularının davranışlarını etkili bir şekilde kısıtlayamazlar. Bu yaşa gelindiğinde, yavrular annelerine daha az sarılırlar ve artık sürekli temas halinde olmazlar.

Atlama ve düşme gözlemlerimizde, bebeklerin yüzde 82'si annelerinin kol mesafesinin dışındaydı.

Buna karşılık, insan çocukları ebeveynleri ve sosyal bilimcilerin “alloparents” olarak adlandırdığı kişiler, yani büyükanne ve büyükbabalar, daha büyük çocuklar, özellikle kardeşler gibi diğer yetişkin bakıcılar tarafından dikkatle izlenir. Ebeveynlik yaklaşımları dünya çapında büyük farklılıklar gösterse de, tüm kültürlerde çocuklar sürekli olarak denetlenir ve ergenlik çağına geldikçe kısıtlamalar gevşer.

Ebeveynler ve diğer bakıcılar çocukları daha az yakından izleseydi, küçük çocuklar ergenlik çağına gelmeden daha fazla fiziksel risk alırlardı. Şempanzeler üzerinde yaptığımız araştırma, gözetimin insanların fiziksel risk alma davranışlarını nasıl şekillendirdiğini anlamamıza yardımcı oluyor.

 

Hala bilinmeyenler

Şempanzelerin olgunlaştıkça fiziksel riskleri daha az almaya başlamasına etki edebilecek diğer faktörleri de dikkate almak önemlidir. Örneğin, bu durum yetişkinlerin daha dikkatli olma ihtiyacını yansıtıyor olabilir.

Genç primatlar düşme sonucu daha sık kemik kırıkları yaşasa da, yetişkinler daha ağırdır ve kemikleri daha az esnektir, bu nedenle düşme sonucu meydana gelen yaralanmalar genellikle daha ölümcüldür.

Şempanzeleri incelemek, evrim ve kültürün insan gelişiminde oynadıkları roller hakkında fikir verir.

Ebeveynlerin denetimi ile çocukların oyun ihtiyacını dengelemek zordur. Çocukların yaralanmalarına ilişkin endişeler geçerli olsa da, küçük yaralanmalar gelişimin normal bir parçası olabilir. Kemiklerin daha dayanıklı olduğu çocukluk döneminde oyun oynamak, çocukların riskli davranışları daha güvenli bir şekilde denemelerine olanak tanıyabilir.

Bazı antropologlar, çocukların motor becerilerini ve iskelet güçlerini geliştirmelerine yardımcı olmak için, eski moda maymun barları da dahil olmak üzere, heyecan verici oyunlara erişimlerini artırmayı savunuyorlar.

Laura M. MacLatchy, Antropoloji Profesörü, Michigan Üniversitesi ve Lauren Sarringhaus, Biyoloji Yardımcı Doçenti, James Madison Üniversitesi

Bu yazı SCIENCEALERT’ de yayınlanmıştır.